Göktürklerin bağımsızlık ateşi

Çin tahakkümüne karşı ilk Göktürk isyanı 679 kışında başladı. A-shih-te Wen-fu ve A-shih-te Feng chih isimli iki Türk lider kendilerine bağlı boylarla ayaklanma teşebbüsünde bulundular.

TARİH 12.02.2022, 23:11 12.02.2022, 23:13
Göktürklerin bağımsızlık ateşi

Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Doğu Gök-Türk devleti 630 yılında kagan İl’in (Chie-li)Çinlilere esir düşmesiyle bağımsızlığını kaybetmiş, böylece 51 sene sürecek olan Çin esareti dönemi başlamıştı.

Bu süreçte çok sayıda başkaldırılar olsa da, 648’de Çin’deki T’ang hanedanının Türk ülkesinin doğu tarafındaki hakimiyeti pekişti. Gök-Türk hanedan üyelerinden başka bütün boylar T’ang imparatorunun gücünü kabul etmek durumunda kalmıştı. Çin kaynakları bundan sonra yaklaşık 20 yıl boyunca kuzeyden T’ang ülkesine akın yapılmadığını bildirmektedir.

Çin tahakkümüne karşı ilk Göktürk isyanı 679 kışında başladı. A-shih-te Wen-fu ve A-shih-te Feng chih isimli iki Türk lider kendilerine bağlı boylarla ayaklanma teşebbüsünde bulundular. Bu liderler esir Türkleri kontrol etmek için kurulan Ch’an-yü Büyük Genel Askerî Valiliğinde görevliydiler. İlk yaptıkları, Gök-Türk hanedanından bir kagan adayı bulmak oldu. A-shih-na Ni-shu-fu’yu kagan ilan etmelerinin ardından bağımsızlık savaşı başladı.

Büyük Genel Askerî Valiliğe dahil 24 bölgenin reisleri hep birlikte ayaklanan liderlere iştirak ettiler. Her Türk kabilesi bulunduğu yerde isyana dahil olmuştu.

Böylelikle bağımsızlık savaşına katılanların sayısı 100 bine ulaştı. İsyanın kısa sürede çok geniş bir alana yayılması ve tüm Gök-Türk şeflerinin destek vermesi bağımsızlık hareketinin uzun süredir planlandığını gösteriyordu.

İsyanın boyutları karşısında çok şaşıran T’ang İmparatoru derhal büyük bir ordu hazırlamaya girişti. Bağımsızlık savaşının başladığı bölgenin vali yardımcısı Hsiao Ssu-ye’yi başkumandan tayin etti. İki generalin emrindeki ordu da ona yardım için gönderildi. Gök-Türklerle savaşmak için yola çıkan bu ordu kendine çok güveniyordu; dolayısıyla fazla hazırlık yapılmamıştı. Ancak kuzeyin soğuk iklimine alışık olmayan Çinli askerlerin derileri bir süre sonra çatlamaya başlayacaktı.

Gök-Türkler Çin ordusunu yakından takip ettiklerinden fırsatı kaçırmadılar. Umulmadık bir anda hücuma geçip karşı tarafı bozguna uğrattılar. 10 binden fazla Çinli asker öldürülürken başkumandan Hsiao Ssu-ye kendisine bağlı birliklerle savaş meydanından kaçtı. Diğer iki generalse zorlukla Çin kontrolündeki bölgelere sığınabildiler.

Bu ağır mağlubiyet karşısında çok öfkelenen İmparator, vali yardımcısını sürgüne gönderdi. Diğer generaller ise azledildi.

Hile işe yaramadı

Karşı taarruza geçen Gök-Türkler, Ting-chou’ya kadar uzandılar. Buranın valisi Gök-Türkler önünde duramayacağını ve şehri savunamayacağını anlayınca hileden medet umdu: Şehrin kapılarını açtırıp bayraklarını saklattırdı. Bu durumu görünce şüphelenen Gök-Türkler ise bir tuzak olabileceğini düşünerek içeri girmeyip geri çekildiler.

Bu beklenmedik ağır mağlubiyet Çin imparatorunu yeni tedbirler almaya sevk edecekti. General Ts’ao Huai-sun Chin-hsing’de (Ho-pei), General Ts’ui Hsien ise Chiang ve Lung-men’da (Çahar) mevzilendirildiler. Gök-Türk harekâtı doğuya kayıyordu. Ayrıca eski tâbileri olan Moğol asıllı Kıtan ve Hsi’leri de kendileriyle birlikte savaşmaları için ikna etmişlerdi. Böylece Çin’in kuzeydoğu sınırları tehlikeye düştü. Ancak Moğol boylarının isyanı Çinli kumandanlar tarafından kolaylıkla bastırıldı.

Neticede Çin’de büyük askerî hazırlıklar başlatıldı. Çin ordusunun toplam asker sayısı 300 bini buluyordu.

Günümüzdeki Sui-yüan eyaletinin Kui-sui şehrinde bulunan Hei-shan’a kadar uzanan Başkumandan (P’ei Hsing-chien), Gök-Türk ordusunu mağlup ettiği gibi önemli liderlerinden A-shih-te Feng-chih’yi de esir aldı. Yenilgi üzerine Gök-Türkler arasında karışıklık çıktı.

Bağımsızlık savaşının başında kagan ilan edilen A-shih-na Ni-shu-fu maiyetindekiler tarafından öldürülüp başı Çin’e getirildi.

681 yılında A-shih-te Wen-fu ve boyu yeni bir kagan arayışına girdiler ve çok geçmeden Gök-Türk hanedanından bir kagan (A-shih-na Fu-nien) seçtiler. Yüan ve Ch’ing bölgeleri (Kansu’da Ching-yang-hsien) Gök-Türk hücumlarına maruz kaldı. Artık Çin hakimiyetine karşı Gök-Türkler arasında kesin bir başkaldırı olduğu anlaşılmıştı. İsyanlar durmak bilmiyordu.

Casuslar devreye giriyor

P’ei Hsing-chien’e tekrar başkumandanlık verildi. General Ts’ao Huai-sun ile You-chou Askerî Valisi ona yardımcı tayin edildi.

Çin ordusu yola çıkmadan casusları harekete geçmişti. Yardımcısıyla birlikte Çin ordusuna öncülük eden Ts’ao Huai-sun’a haber getiren casusların bildirdiğine göre A-shih-na Fu-nien ile A-shih-te Wen-fu Karakum’un kuzeyinde bulunuyorlardı ve kıtlık içindeydiler. Yanlarında az sayıda asker vardı. Herhangi bir yerde eğlenmeden doğruca oraya gidilirse kolayca yakalanabilirlerdi.

Ts’ao Huai-sun casusların raporları doğrultusunda harekete geçmeye karar verdi. Zayıf ve yorgun askerleriyle ağırlıklarını Hu-lu-p’o gölünün yakınında bıraktı. Hafif süvarilerle yola çıktıysa da kimseyle karşılaşmadı. Daha önce yıkılan Sir Tarduşlardan arta kalanlarla karşılaşarak onları teslim aldı. Dağınık vaziyetteki Sir Tarduş kabileleri bu sırada A-shih-na Fu-nien’in bağımsızlık hareketini duymuş, ona katılmak üzere yola çıkmışlardı.

Gök-Türk liderlerini bulamayan Çinli kumandan Çin Seddi’ne geri dönmeye karar verdi. Buranın kuzeyinde A-shih-te Wen-fu’yla karşılaştı ama iki ordu arasında çıkan savaştan bir netice alınamayacaktı.

Heng-shui (bugün Shan-hsi’de Feng-hsiang’da) Nehri’ne gelindiğinde Ts’ao Huai-sun bu sefer A-shih-na Fu-nien ile karşılaşma fırsatı buldu. Tou İ-chao, dört generalle bağımsızlığını henüz ilan etmiş olan Fu-nien’e saldırdı. Karşılaştıklarının ertesi günü Çin ordularına hücum eden Fu-nien rakibin dört ordusunu aynı anda bozmayı başardı.

Ts’ao Huai-sun ve diğer generaller savaş meydanından kaçmış, çok sayıda Çinli asker ölmüştü. Dağılan askerlerini bir araya getiren Ts’ao Huai-sun zorla topladığı altınlar ve ipekli kumaşlarla kaganı etkileyerek barış yapılmasını sağladı.

Anlaşma sağlandıktan sonra kagan kuzeye çekilince Çin’e geri dönebildi. Başkente başarısız olmuş şekilde geldikten sonra güney eyaletlerinden birine sürgüne gönderildi.

Yeni Gök-Türk Devleti doğuyor

Başkumandan Yen men-kuan geçidini tutmuştu. Böylece Fu-nien ile Wen-fu arasında irtibat kesildi. P’ei Hsing-chien üç-dört ay gibi çok kısa sürede bütün Kuzey Çin’i karıştırarak isyan eden ikinci Gök-Türk bağımsızlık teşebbüsünü bertaraf edemeyeceğini anlamıştı. Dolayısıyla soğuk savaş taktikleri uygulamaya başladı.

Kurnazca planlar sayesinde A-shih-te Wen-fu ile A-shih-na Fu-nien’in arasını açtı. Wen-fu ani bir hücumla Fu-nien’i mağlup etti. Fu-nien yediği ağır darbe sonrası ordusunu bırakıp Yün-chung’a sığındı. Bu sırada çok sayıda askeri öldüğü için kuvveti azalmıştı.

Altın Otağ Dağı’nda levazımat ve ailesini bırakarak hafif süvarileri yanına aldı. Hedefi, az sayıdaki ordusunu sadece süvarilerden teşkil edip kalabalık fakat ağır Ts’ao Huai-sun kumandasındaki Çin ordusunu yenmekti.

Ani bir darbe planı aramaya başladı. Bu sırada P’ei Hsing-chien, yardımcılarını göndererek Fu-nien’in karargâhını ele geçirip erzaklarını aldı.

Bu arada Fu-nien bu sırada Ts’ao Huai-sun ile anlaşıp geri çekilmişti. Döndüğünde erzağı ve ailesini bıraktığı yerde bulamadı. Ayrıca askerlerinin çoğu hastalanmıştı. Kuzeye doğru giderek Hsi-sha’ya yerleşti. Pei Hsing-chien burada da Fu-nien’i sıkıştırdı.

Zor durumda kaldığını anlayan Fu-nien, P’ei Hsing-chien’e teslim olmak istediğini bildirdi. Fakat Çin ordusunun Hsi-sha’ya gelemeyeceğini düşünerek hazırlık yapmamıştı. Daha sonra Wen-fu’yu da yanına alarak başka bir yoldan P’ei Hsing-chien’e teslim oldu. Sonra başkent Ch’ang-an’a getirildiler.

P’ei Hsing-chien, A-shih-na Fu-nien’e teslim olmadan önce idam edilmeyeceğine söz vermiş; şartların zorluğunu göz önüne alan Fu-nien de savaşmadan teslim olmuştu. Fakat Çinliler verdikleri sözde durmayıp onunla birlikte ileri gelen Gök-Türk şeflerinden 54’ünü başkentlerinin doğu pazarında idam ettiler. (P’ei Yen isimli vezir, imparatoru etkileyerek öldürülmelerini sağlamıştı.)

İkinci isyan teşebbüsünün de başarısız olması Gök-Türklerdeki bağımsızlık ateşini söndürmedi; aksine artırdı. Nitekim kısa süre sonra İlteriş Kutlug ileri atıldı ve daha stratejik davranarak Çin topraklarının dışında Moğolistan’a giderek hedefine ulaştı (682).

Böylece Ötüken’de 2. Gök-Türk devletini kurduğu gibi tahtta kaldığı 10 yıl içinde Çin’deki esir Türkleri de kurtarmış oldu.

Kaynak/Derin tarih

Yorumlar (0)
Günün Karikatürü Tümü

Günün önemli haber ve videoları WhatsApp kutunuzda! Telefon numaranızı yazın, hemen abone olun...

Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 38 81
2. Fenerbahçe 38 73
3. Konyaspor 38 68
4. Başakşehir 38 65
5. Alanyaspor 38 64
6. Beşiktaş 38 59
7. Antalyaspor 38 59
8. Karagümrük 38 57
9. Adana Demirspor 38 55
10. Sivasspor 38 54
11. Kasımpaşa 38 53
12. Hatayspor 38 53
13. Galatasaray 38 52
14. Kayserispor 38 47
15. Gaziantep FK 38 46
16. Giresunspor 38 45
17. Rizespor 38 36
18. Altay 38 34
19. Göztepe 38 28
20. Ö.K Yeni Malatya 38 20
Takımlar O P
1. Ankaragücü 36 70
2. Ümraniye 36 70
3. Bandırmaspor 36 62
4. İstanbulspor 36 60
5. Erzurumspor 36 58
6. Eyüpspor 36 57
7. Samsunspor 36 51
8. Boluspor 36 50
9. Manisa Futbol Kulübü 36 49
10. Tuzlaspor 36 49
11. Denizlispor 36 49
12. Keçiörengücü 36 48
13. Gençlerbirliği 36 48
14. Altınordu 36 45
15. Adanaspor 36 45
16. Kocaelispor 36 44
17. Bursaspor 36 44
18. Menemen Belediyespor 36 38
19. Balıkesirspor 36 12
Takımlar O P
1. M.City 38 93
2. Liverpool 38 92
3. Chelsea 38 74
4. Tottenham 38 71
5. Arsenal 38 69
6. M. United 38 58
7. West Ham United 38 56
8. Leicester City 38 52
9. Brighton 38 51
10. Wolverhampton Wanderers 38 51
11. Newcastle 38 49
12. Crystal Palace 38 48
13. Brentford 38 46
14. Aston Villa 38 45
15. Southampton 38 40
16. Everton 38 39
17. Leeds United 38 38
18. Burnley 38 35
19. Watford 38 23
20. Norwich City 38 22
Takımlar O P
1. Real Madrid 38 86
2. Barcelona 38 73
3. Atletico Madrid 38 71
4. Sevilla 38 70
5. Real Betis 38 65
6. Real Sociedad 38 62
7. Villarreal 38 59
8. Athletic Bilbao 38 55
9. Valencia 38 48
10. Osasuna 38 47
11. Celta Vigo 38 46
12. Rayo Vallecano 38 42
13. Elche 38 42
14. Espanyol 38 42
15. Getafe 38 39
16. Mallorca 38 39
17. Cadiz 38 39
18. Granada 38 38
19. Levante 38 35
20. Deportivo Alaves 38 31
Namaz Vakti 23 Mayıs 2022
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı

Gelişmelerden Haberdar Olun

@