Haritanın kalbi

Dünyaca ünlü İtalyan Türkolog Giampiero Bellingeri, Piri Reis’in çağdaşı Hacı Ahmed’e nispet edilen kalp şeklindeki ‘Türk-Venedikli’ dünya haritasının gizemli hikâyesini anlatıyor.

Genel 08.08.2021, 22:24
Haritanın kalbi

Onlar Konsili Arşivi (Archivio di Consiglio dei Dieci) 1795 yılında düzenlenirken bir harita altı ahşap blok halinde bulunmuş ve yine Onlar Konsili tarafından Pinelli Matbaası’nda 24 adet bastırılmıştır. Yandaki harita döneminin dünyasını resmetmesine ilaveten sembolik olarak Osmanlı İmparatorluğu ve Venedik Cumhuriyeti arasındaki ticarî ve kültürel dünyanın ana karakteristiklerini de ortaya koymaktadır.

Bu özel örnekte aşağı yukarı 16. yüzyılın ortalarına, ‘Kanûnî’ ya da ‘Muhteşem’ diye anılan Sultan Süleyman zamanına denk gelen döneme ait coğrafî bir rapora sahibiz. Esasen bu yıllar Altın Boynuz’un (İstanbul) efendilerinin, Serenissima’ya (Venedik) sıkça dünya haritası talebinde bulundukları yıllardır.

Dolayısıyla burada Venedik’te hazırlanmış haritalardan biriyle karşı karşıyayız. İster İstanbul Sarayı’ndan gelen taleplere bir cevap vermek için, isterse Osmanlı piyasasında tedavüle sokulmak için hazırlanmış olsun burada bir Avrupalı ve Venedikli araştırma başarısından bahsedebiliriz. Bunu neşreden basım şirketi bu baskıyı oldukça sıkı bilimsel, dilbilimsel ve edebî işbirliği içinde gerçekleştirmiştir.

Daha da özele inecek olursak, kalp şeklinde çizilen bu dünya haritası -ki açıkça kendisine model olarak Oronzio Fineo’yu almıştır- coğrafî kavramlar, ülkeler, imparatorluklar, krallıklar ve prenslikler hakkında bilgiler veren Türkçe yazılarla süslenmiştir.

Harita, Lagün’deki ticarî aktivitenin bir yansıması olarak çoğaltılmış gibi görünmektedir. Bunun için bazı önemli şahıslara teşekkür etmek gerekir. Bunlar arasında 1550-1559 yılları arasındaki seyahatlerini Navigazioni e Viaggi adı altında bir şaheser kaleme alarak kaydeden Senato ve daha sonra Onlar Konsili sekreterliği yapmış olan coğrafyacı G. B. Ramusio, Piemonteli (Sardinyalı) meşhur haritacı G. Castaldi, Türkçe ve Farsça bilen ve Dragoman (Tercüman) olarak görev yapmış Kıbrıslı Michele Membre, matbaacı patrisyen M. A. Giustinian ve muhtemelen Alman kökenli gravürcü Mainzli Cristoforo Nicostella yer almaktadır.

Bu haritayla ilgilenmiş uzmanlar grubu ise daha geniş ve kalabalık. 1553’te muhtemelen içinde Suriyeli bilim adamı Ebu’l-Fida’nın çalışmasının da yer aldığı muhtelif Arapça eserlerle Venedik’e dönmüş olan Fransız oryantalist Guillaume Postel’in katkısını da memnuniyetle zikretmek gerekir.

Bu açıdan bakınca, kendini ‘Mağribli’ diye tanımlayan (Tunus şehrinden) bu Türkçe tercümenin mütercimi Hacı Ahmed, sadece bir isim yahut hayalî şahsiyet olabilir. Venedik’te aktif olarak bulunan yukarıdaki şahıslardan biri yahut herhangi biri, inançlı bir Müslüman görüntüsü vererek bu haritanın İslâm dünyasına ihracı için etkili bir yöntem aramış olabilir. Lakin ‘kesin’ olan, harita üzerinde kullanılan Türkçenin kusursuz olmadığı ve Arapça ve Farsçadan adapte edilmiş ‘Müslüman’ dilinin arızalarla malul olduğudur. Aynı zamanda yer ve kişi adları yazımında tamamen Batı tarzı takip edilmiştir. Buna karşılık, Hacı Ahmed’in ifadesine göre bu metin Hicretin 967. yılında (Miladi 1559) kaleme alınmıştır.

Venedik ve İslâm dünyası

Venedik’te telif ve muhafaza edilmiş olan bu coğrafî eser, Marciana Milli Kütüphanesi’nde (Biblioteca Nazionale Marciana) bulunmaktadır. Kalbin etrafındaki otobiyografik satırlar ve eski zamanlardan beri kendi dışındakilere ve ‘Doğululara’ özel bir ilgisi bulunan Venedik ve İslâm dünyasıyla alakalı yerler aynen aktarılmıştır:

“Ma‘lûmunuz ola ki bu fakîrü’l-hakîr ez-za‘îfü’l-muhtâc (…) Hacı Ahmed min şehr-i Tunus küçükden berü Magrib cânibinde Fes nâm şehrine olan medresede dânişmend tarîkiyle okuyup hayli müddet ü zamân-i ba‘îd ekser-i ömrümü ikdâm ü ihtimâm üzere ilm-i hikmet ve kemâl-i nâmûs-ı heves eyledim ve murâd üzere ilîm-i ma‘rifet tahsîl eylediğimden sonra sahîfe-i devr-i rüzgârdan Frengistan’da esîr oldum. Anda Freng beylerinden yarar ve ma‘rifet sâhibi bir kimesne beni satın aldı. Bu takdirce İslâm tarîki ve şartı muktezâsınca ihlâs üzere ibâdetimden hiçbir zamânda hâlî olmadım. Gereği gibi müstakzî kaldım ve tahsîl eylediğim ilm ecilden bu câniblere bana nevâ‘-i izzetler ve hürmetler eylediler” (sol taraf, 128-131. satırlar).

“Eyle olsa kadîm zamândan Eflatun ve Sokrat ve Ebu’l-Feth ve mu‘azzamü’l-Lokman nâm feylesofların kitâbların kavlince bu vilâyetlerde işbu musannefât-i şekl-i cihânı resm edip beyân eylediler ve bu resim içinde eflâkın ve yeryüzü olan ahvâllerin bi’l-külliye ber-muktezâ-yı ilm ü tertîb yazıp bildirdiler.”

“Tâ ki mütâla‘a edenleri eğer hass ve eğer âmmdır gâyetile fâide bulalar. Ben dahi bu asıl kemâl ve gerekli musannefâtı görcek cemî‘ İslâm ehline ve beylerine mu‘teber ve lâzım olunmağın kemâ yenbagî üslûb üzere Müselmân hattîle Freng dilinden ve hatlarından nakl-i tercüme eyledim…” (sol taraf, 131-134. satırlar)

“… ve bu tercümeyi kâdir olduğum kadar ağamın emri ile Türk diline yazdım, zîrâ kim bu dil dünyâda gâyetile hükm eder ve lutf görmenizden ve kemâl-i ihsânlarınızdan temennâ ve tazarru‘ olunur ki eğer işbu resm-i cihânın sehv-i kalem olmuş vâr ise ıslâh edesiz ve Allahu alîmu’s-sahîh.” (sol taraf, satır 150-152)

“…nevvâb-ı celâlet-meâb-ı a‘zamet-nisâb Hazret-i Ali Osman ki sultân-ı a‘zamdır, güneşe benzenildi ibtidâ Avrupa tarafı sınır idi. Husûsa şu‘lelerinden olan kudret A‘ziye ve Afrikye nâm tarâfları ya‘ni aylar ve gayrı pâdişâhlara kevâkiblere benzediğimiz eğer âydınlılardır ve eğer azîmetlidir bi’l-külliye sütret ve karanlık eder ve bu nesli mükerrem şecâ‘at ve merdânlık ile dâimâ mansûr olup bu bâbda külliyen Anadolu ve Karaman ve Diyarbekir ve Erzurum ve Bağdat ve Şam memleketleri ve Arabistan ve külliyen Mısır memleketleri ve Rumili ve Üngürüs ve bundan gayri nice vilâyetler feth ve zabt eylemişdir ve Alaman’a değin sınır kodu ve Arabistan tarafına nihâyet yerlerine değin sınır koyup ve Afrika’da kıble tarafınadır Habeş ile sınır kodu ve Mağrib tarafına Şerif beyi zabt eylediği yerlerine değin sınır konuldu. Muhassalen nesli Hazret-i âl-i Osman’ın olan saltanatı ve azîmeti ve kudreti ve ganîliği hadd-i hesâbı yokdur ve nice Müselmân ve Nasrânî beyleri kapusuna harâc verirler. Hâliyen dahi Ali neslinden sultân-ı selatin burhânu’l-havâkîn sâhib-kırânü’l-zamân ki İskender-i Zü’l-karneyne misl olan Sultân Süleyman Şah kendinin şecâ‘ati ve kudret-i azamet ve hikmet ve adâlet ve şefâkat-birle şarkdan garb değin hükmü geçer. El-hâsılü’l-kelâm azametliğin ve acâibliği ve saltanatı diliyle vasf edip ve kalem ile yazıp beyân ve takrîr eylemesine kadîr ve kābil değildir. Bu husûsu gün hadîselerin muktasır üzre yazıldı.”(sol taraf, satır 16-32)

“Türkistan vilâyeti kavs burcuna benzenildi ve uzunluğa yüz on dereceden başlayıp yüz otuza değin müntehidir ve enlüsü kırk beş dereceden başlar altmışa değin nihâyet bulur. Bu vilâyetin halkı Tatar gibi sahrâîlere ve berrîlere göçüp gezerler ve hicret üç yüz otuz yedinci yılı târihinde Bağdad halîfesi Mısır’ın halîfesi ile adâvete düştüler. Bu bâbda Bağdad halîfesi kendüye mu‘âvenet-i maslahat içün mezkûr tâyifelerin da‘vet eylemiş idi. Bunlar dahi hayli asker-birle cem‘ eylediler. Avratları ile ve oğulları ile yerlerinden kalkıp azm edip Fars memleketlerine ubûr olduklarında karâr eylediler ve anda İslâm’a geldiler ve geri vatanlarına dönmeğe mukayyed olunmadılar ve bir mikdâr memleket feth ve hükm eylediklerinden sonra Anadolu ve Karaman câniblerine varıp feth eylediler ve anda re‘âyâlarına mezhev? ve şer‘ verip isimlerin ma‘lûm edip bildirdiler nice kim alan bir karâr olup ba‘de Arabistan tarâfına vardılar. Antakya’dan ve Kuds-i Şerîf’den Frenk tâyifesini kovup ellerinden Kuds-i Şerîf’in tahtı ve Antakya’nın ekser yerlerin aldılar. Kezâlik dahi Mısır’ın halîfesini kovup tahtını aldılar ve zikr olan Türkistan vilâyeti hâliyâ Çağatay olan pâdişâh hükm eder ve ol memleketin olan tâyifesi ba‘zı Müselman olup ba‘zısını evsâb-perestlerdir.” (sağ taraf, satır 126-132)

“ … ve Venedik şehri her husûsda cem‘îsiden ma‘mûr ve garrâ ile müzeyyen ve mu‘azzam şehirdir. Venedik beyleri karada hükm eylediklerinden gayri beled-i İstriya ve beled-i Dalmaçya ve Akdeniz’de nice kebîr ve sagîr adalar zabt ederler husûsâ Kıbrıs ve Girit nâm ve gayri mu‘azzam adaların beğleri olup ve deniz yüzünde muhkem donanma ve karada ziyâde asker mübâlağa-yı kuvvet ve kudrete kâdirler olunmaları içün cem‘-i Frengistan’da vâki‘ olan pâdişâhlar mezkûr Venedik beylerine tamâm-ı fahr u izzetler ederler …” (sol taraf, satır 86-91)

Yorumlar (0)
Günün Karikatürü Tümü

Günün önemli haber ve videoları WhatsApp kutunuzda! Telefon numaranızı yazın, hemen abone olun...

Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 14 36
2. Konyaspor 14 26
3. Hatayspor 14 26
4. Fenerbahçe 14 24
5. Alanyaspor 14 24
6. Başakşehir 14 22
7. Karagümrük 14 22
8. Galatasaray 14 22
9. Adana Demirspor 14 20
10. Beşiktaş 14 20
11. Antalyaspor 14 18
12. Gaziantep FK 14 18
13. Altay 14 17
14. Sivasspor 14 16
15. Giresunspor 14 16
16. Kayserispor 14 16
17. Öznur Kablo Yeni Malatya 14 13
18. Göztepe 14 11
19. Kasımpaşa 14 10
20. Rizespor 14 10
Takımlar O P
1. Ümraniye 13 27
2. Ankaragücü 14 27
3. Eyüpspor 14 27
4. Bandırmaspor 13 25
5. Erzurumspor 12 25
6. İstanbulspor 13 20
7. Tuzlaspor 12 20
8. Kocaelispor 13 20
9. Samsunspor 13 19
10. Adanaspor 14 18
11. Menemenspor 13 17
12. Gençlerbirliği 13 17
13. Boluspor 13 16
14. Denizlispor 13 15
15. Bursaspor 13 14
16. Manisa FK 14 14
17. Ankara Keçiörengücü 13 13
18. Altınordu 14 13
19. Balıkesirspor 13 7
Takımlar O P
1. Chelsea 13 30
2. Man City 13 29
3. Liverpool 13 28
4. West Ham 13 23
5. Arsenal 13 23
6. Wolverhampton 13 20
7. Tottenham 12 19
8. M. United 13 18
9. Brighton 13 18
10. Leicester City 13 18
11. Brentford 13 16
12. Crystal Palace 14 16
13. Aston Villa 13 16
14. Everton 13 15
15. Leeds United 14 15
16. Southampton 13 14
17. Watford 13 13
18. Norwich City 14 10
19. Burnley 12 9
20. Newcastle 14 7
Takımlar O P
1. Real Madrid 15 36
2. Atletico Madrid 14 29
3. Real Sociedad 15 29
4. Sevilla 14 28
5. Real Betis 15 27
6. Rayo Vallecano 15 24
7. Barcelona 14 23
8. Athletic Bilbao 15 20
9. Espanyol 15 20
10. Osasuna 15 20
11. Valencia 15 19
12. Villarreal 14 16
13. Celta de Vigo 15 16
14. Mallorca 15 16
15. Deportivo Alaves 14 14
16. Granada 14 12
17. Elche 15 12
18. Cádiz 15 12
19. Getafe 15 10
20. Levante 15 7
Namaz Vakti 02 Aralık 2021
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı

Gelişmelerden Haberdar Olun

@