Haritanın kalbi

Dünyaca ünlü İtalyan Türkolog Giampiero Bellingeri, Piri Reis’in çağdaşı Hacı Ahmed’e nispet edilen kalp şeklindeki ‘Türk-Venedikli’ dünya haritasının gizemli hikâyesini anlatıyor.

Genel 08.08.2021, 22:24
Haritanın kalbi

Onlar Konsili Arşivi (Archivio di Consiglio dei Dieci) 1795 yılında düzenlenirken bir harita altı ahşap blok halinde bulunmuş ve yine Onlar Konsili tarafından Pinelli Matbaası’nda 24 adet bastırılmıştır. Yandaki harita döneminin dünyasını resmetmesine ilaveten sembolik olarak Osmanlı İmparatorluğu ve Venedik Cumhuriyeti arasındaki ticarî ve kültürel dünyanın ana karakteristiklerini de ortaya koymaktadır.

Bu özel örnekte aşağı yukarı 16. yüzyılın ortalarına, ‘Kanûnî’ ya da ‘Muhteşem’ diye anılan Sultan Süleyman zamanına denk gelen döneme ait coğrafî bir rapora sahibiz. Esasen bu yıllar Altın Boynuz’un (İstanbul) efendilerinin, Serenissima’ya (Venedik) sıkça dünya haritası talebinde bulundukları yıllardır.

Dolayısıyla burada Venedik’te hazırlanmış haritalardan biriyle karşı karşıyayız. İster İstanbul Sarayı’ndan gelen taleplere bir cevap vermek için, isterse Osmanlı piyasasında tedavüle sokulmak için hazırlanmış olsun burada bir Avrupalı ve Venedikli araştırma başarısından bahsedebiliriz. Bunu neşreden basım şirketi bu baskıyı oldukça sıkı bilimsel, dilbilimsel ve edebî işbirliği içinde gerçekleştirmiştir.

Daha da özele inecek olursak, kalp şeklinde çizilen bu dünya haritası -ki açıkça kendisine model olarak Oronzio Fineo’yu almıştır- coğrafî kavramlar, ülkeler, imparatorluklar, krallıklar ve prenslikler hakkında bilgiler veren Türkçe yazılarla süslenmiştir.

Harita, Lagün’deki ticarî aktivitenin bir yansıması olarak çoğaltılmış gibi görünmektedir. Bunun için bazı önemli şahıslara teşekkür etmek gerekir. Bunlar arasında 1550-1559 yılları arasındaki seyahatlerini Navigazioni e Viaggi adı altında bir şaheser kaleme alarak kaydeden Senato ve daha sonra Onlar Konsili sekreterliği yapmış olan coğrafyacı G. B. Ramusio, Piemonteli (Sardinyalı) meşhur haritacı G. Castaldi, Türkçe ve Farsça bilen ve Dragoman (Tercüman) olarak görev yapmış Kıbrıslı Michele Membre, matbaacı patrisyen M. A. Giustinian ve muhtemelen Alman kökenli gravürcü Mainzli Cristoforo Nicostella yer almaktadır.

Bu haritayla ilgilenmiş uzmanlar grubu ise daha geniş ve kalabalık. 1553’te muhtemelen içinde Suriyeli bilim adamı Ebu’l-Fida’nın çalışmasının da yer aldığı muhtelif Arapça eserlerle Venedik’e dönmüş olan Fransız oryantalist Guillaume Postel’in katkısını da memnuniyetle zikretmek gerekir.

Bu açıdan bakınca, kendini ‘Mağribli’ diye tanımlayan (Tunus şehrinden) bu Türkçe tercümenin mütercimi Hacı Ahmed, sadece bir isim yahut hayalî şahsiyet olabilir. Venedik’te aktif olarak bulunan yukarıdaki şahıslardan biri yahut herhangi biri, inançlı bir Müslüman görüntüsü vererek bu haritanın İslâm dünyasına ihracı için etkili bir yöntem aramış olabilir. Lakin ‘kesin’ olan, harita üzerinde kullanılan Türkçenin kusursuz olmadığı ve Arapça ve Farsçadan adapte edilmiş ‘Müslüman’ dilinin arızalarla malul olduğudur. Aynı zamanda yer ve kişi adları yazımında tamamen Batı tarzı takip edilmiştir. Buna karşılık, Hacı Ahmed’in ifadesine göre bu metin Hicretin 967. yılında (Miladi 1559) kaleme alınmıştır.

Venedik ve İslâm dünyası

Venedik’te telif ve muhafaza edilmiş olan bu coğrafî eser, Marciana Milli Kütüphanesi’nde (Biblioteca Nazionale Marciana) bulunmaktadır. Kalbin etrafındaki otobiyografik satırlar ve eski zamanlardan beri kendi dışındakilere ve ‘Doğululara’ özel bir ilgisi bulunan Venedik ve İslâm dünyasıyla alakalı yerler aynen aktarılmıştır:

“Ma‘lûmunuz ola ki bu fakîrü’l-hakîr ez-za‘îfü’l-muhtâc (…) Hacı Ahmed min şehr-i Tunus küçükden berü Magrib cânibinde Fes nâm şehrine olan medresede dânişmend tarîkiyle okuyup hayli müddet ü zamân-i ba‘îd ekser-i ömrümü ikdâm ü ihtimâm üzere ilm-i hikmet ve kemâl-i nâmûs-ı heves eyledim ve murâd üzere ilîm-i ma‘rifet tahsîl eylediğimden sonra sahîfe-i devr-i rüzgârdan Frengistan’da esîr oldum. Anda Freng beylerinden yarar ve ma‘rifet sâhibi bir kimesne beni satın aldı. Bu takdirce İslâm tarîki ve şartı muktezâsınca ihlâs üzere ibâdetimden hiçbir zamânda hâlî olmadım. Gereği gibi müstakzî kaldım ve tahsîl eylediğim ilm ecilden bu câniblere bana nevâ‘-i izzetler ve hürmetler eylediler” (sol taraf, 128-131. satırlar).

“Eyle olsa kadîm zamândan Eflatun ve Sokrat ve Ebu’l-Feth ve mu‘azzamü’l-Lokman nâm feylesofların kitâbların kavlince bu vilâyetlerde işbu musannefât-i şekl-i cihânı resm edip beyân eylediler ve bu resim içinde eflâkın ve yeryüzü olan ahvâllerin bi’l-külliye ber-muktezâ-yı ilm ü tertîb yazıp bildirdiler.”

“Tâ ki mütâla‘a edenleri eğer hass ve eğer âmmdır gâyetile fâide bulalar. Ben dahi bu asıl kemâl ve gerekli musannefâtı görcek cemî‘ İslâm ehline ve beylerine mu‘teber ve lâzım olunmağın kemâ yenbagî üslûb üzere Müselmân hattîle Freng dilinden ve hatlarından nakl-i tercüme eyledim…” (sol taraf, 131-134. satırlar)

“… ve bu tercümeyi kâdir olduğum kadar ağamın emri ile Türk diline yazdım, zîrâ kim bu dil dünyâda gâyetile hükm eder ve lutf görmenizden ve kemâl-i ihsânlarınızdan temennâ ve tazarru‘ olunur ki eğer işbu resm-i cihânın sehv-i kalem olmuş vâr ise ıslâh edesiz ve Allahu alîmu’s-sahîh.” (sol taraf, satır 150-152)

“…nevvâb-ı celâlet-meâb-ı a‘zamet-nisâb Hazret-i Ali Osman ki sultân-ı a‘zamdır, güneşe benzenildi ibtidâ Avrupa tarafı sınır idi. Husûsa şu‘lelerinden olan kudret A‘ziye ve Afrikye nâm tarâfları ya‘ni aylar ve gayrı pâdişâhlara kevâkiblere benzediğimiz eğer âydınlılardır ve eğer azîmetlidir bi’l-külliye sütret ve karanlık eder ve bu nesli mükerrem şecâ‘at ve merdânlık ile dâimâ mansûr olup bu bâbda külliyen Anadolu ve Karaman ve Diyarbekir ve Erzurum ve Bağdat ve Şam memleketleri ve Arabistan ve külliyen Mısır memleketleri ve Rumili ve Üngürüs ve bundan gayri nice vilâyetler feth ve zabt eylemişdir ve Alaman’a değin sınır kodu ve Arabistan tarafına nihâyet yerlerine değin sınır koyup ve Afrika’da kıble tarafınadır Habeş ile sınır kodu ve Mağrib tarafına Şerif beyi zabt eylediği yerlerine değin sınır konuldu. Muhassalen nesli Hazret-i âl-i Osman’ın olan saltanatı ve azîmeti ve kudreti ve ganîliği hadd-i hesâbı yokdur ve nice Müselmân ve Nasrânî beyleri kapusuna harâc verirler. Hâliyen dahi Ali neslinden sultân-ı selatin burhânu’l-havâkîn sâhib-kırânü’l-zamân ki İskender-i Zü’l-karneyne misl olan Sultân Süleyman Şah kendinin şecâ‘ati ve kudret-i azamet ve hikmet ve adâlet ve şefâkat-birle şarkdan garb değin hükmü geçer. El-hâsılü’l-kelâm azametliğin ve acâibliği ve saltanatı diliyle vasf edip ve kalem ile yazıp beyân ve takrîr eylemesine kadîr ve kābil değildir. Bu husûsu gün hadîselerin muktasır üzre yazıldı.”(sol taraf, satır 16-32)

“Türkistan vilâyeti kavs burcuna benzenildi ve uzunluğa yüz on dereceden başlayıp yüz otuza değin müntehidir ve enlüsü kırk beş dereceden başlar altmışa değin nihâyet bulur. Bu vilâyetin halkı Tatar gibi sahrâîlere ve berrîlere göçüp gezerler ve hicret üç yüz otuz yedinci yılı târihinde Bağdad halîfesi Mısır’ın halîfesi ile adâvete düştüler. Bu bâbda Bağdad halîfesi kendüye mu‘âvenet-i maslahat içün mezkûr tâyifelerin da‘vet eylemiş idi. Bunlar dahi hayli asker-birle cem‘ eylediler. Avratları ile ve oğulları ile yerlerinden kalkıp azm edip Fars memleketlerine ubûr olduklarında karâr eylediler ve anda İslâm’a geldiler ve geri vatanlarına dönmeğe mukayyed olunmadılar ve bir mikdâr memleket feth ve hükm eylediklerinden sonra Anadolu ve Karaman câniblerine varıp feth eylediler ve anda re‘âyâlarına mezhev? ve şer‘ verip isimlerin ma‘lûm edip bildirdiler nice kim alan bir karâr olup ba‘de Arabistan tarâfına vardılar. Antakya’dan ve Kuds-i Şerîf’den Frenk tâyifesini kovup ellerinden Kuds-i Şerîf’in tahtı ve Antakya’nın ekser yerlerin aldılar. Kezâlik dahi Mısır’ın halîfesini kovup tahtını aldılar ve zikr olan Türkistan vilâyeti hâliyâ Çağatay olan pâdişâh hükm eder ve ol memleketin olan tâyifesi ba‘zı Müselman olup ba‘zısını evsâb-perestlerdir.” (sağ taraf, satır 126-132)

“ … ve Venedik şehri her husûsda cem‘îsiden ma‘mûr ve garrâ ile müzeyyen ve mu‘azzam şehirdir. Venedik beyleri karada hükm eylediklerinden gayri beled-i İstriya ve beled-i Dalmaçya ve Akdeniz’de nice kebîr ve sagîr adalar zabt ederler husûsâ Kıbrıs ve Girit nâm ve gayri mu‘azzam adaların beğleri olup ve deniz yüzünde muhkem donanma ve karada ziyâde asker mübâlağa-yı kuvvet ve kudrete kâdirler olunmaları içün cem‘-i Frengistan’da vâki‘ olan pâdişâhlar mezkûr Venedik beylerine tamâm-ı fahr u izzetler ederler …” (sol taraf, satır 86-91)

Yorumlar (0)
Günün Karikatürü Tümü

Günün önemli haber ve videoları WhatsApp kutunuzda! Telefon numaranızı yazın, hemen abone olun...

Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 38 81
2. Fenerbahçe 38 73
3. Konyaspor 38 68
4. Başakşehir 38 65
5. Alanyaspor 38 64
6. Beşiktaş 38 59
7. Antalyaspor 38 59
8. Karagümrük 38 57
9. Adana Demirspor 38 55
10. Sivasspor 38 54
11. Kasımpaşa 38 53
12. Hatayspor 38 53
13. Galatasaray 38 52
14. Kayserispor 38 47
15. Gaziantep FK 38 46
16. Giresunspor 38 45
17. Rizespor 38 36
18. Altay 38 34
19. Göztepe 38 28
20. Ö.K Yeni Malatya 38 20
Takımlar O P
1. Ankaragücü 36 70
2. Ümraniye 36 70
3. Bandırmaspor 36 62
4. İstanbulspor 36 60
5. Erzurumspor 36 58
6. Eyüpspor 36 57
7. Samsunspor 36 51
8. Boluspor 36 50
9. Manisa Futbol Kulübü 36 49
10. Tuzlaspor 36 49
11. Denizlispor 36 49
12. Keçiörengücü 36 48
13. Gençlerbirliği 36 48
14. Altınordu 36 45
15. Adanaspor 36 45
16. Kocaelispor 36 44
17. Bursaspor 36 44
18. Menemen Belediyespor 36 38
19. Balıkesirspor 36 12
Takımlar O P
1. M.City 38 93
2. Liverpool 38 92
3. Chelsea 38 74
4. Tottenham 38 71
5. Arsenal 38 69
6. M. United 38 58
7. West Ham United 38 56
8. Leicester City 38 52
9. Brighton 38 51
10. Wolverhampton Wanderers 38 51
11. Newcastle 38 49
12. Crystal Palace 38 48
13. Brentford 38 46
14. Aston Villa 38 45
15. Southampton 38 40
16. Everton 38 39
17. Leeds United 38 38
18. Burnley 38 35
19. Watford 38 23
20. Norwich City 38 22
Takımlar O P
1. Real Madrid 38 86
2. Barcelona 38 73
3. Atletico Madrid 38 71
4. Sevilla 38 70
5. Real Betis 38 65
6. Real Sociedad 38 62
7. Villarreal 38 59
8. Athletic Bilbao 38 55
9. Valencia 38 48
10. Osasuna 38 47
11. Celta Vigo 38 46
12. Rayo Vallecano 38 42
13. Elche 38 42
14. Espanyol 38 42
15. Getafe 38 39
16. Mallorca 38 39
17. Cadiz 38 39
18. Granada 38 38
19. Levante 38 35
20. Deportivo Alaves 38 31
Namaz Vakti 01 Temmuz 2022
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı

Gelişmelerden Haberdar Olun

@